Tarczyca – charakterystyka, diagnostyka, leczenie

Tarczyca, niewielki narząd umiejscowiony z przodu naszej szyi, ma ogromny wpływ na jakość naszego życia. Czasem zmiany w jej obrębie mogą podstępnie powodować objawy, które nawet osobom interesujący swoim zdrowiem, bez konsultacji z lekarzem nie pozwolą natrafić na prawdziwe źródło problemów. Bezsenność, obniżony nastrój, problemy ze strony metabolizmu – to tylko część objawów, które potrafią przez wiele lat na nas wpływać, a my nadal będziemy tłumaczyć je sobie nieodpowiednim żywieniem, stresem w pracy lub chronicznym zmęczeniem. Warto wiedzieć o tarczycy nieco więcej, aby mieć świadomość tego, że czasem błaho traktowane problemy mają poważną, ale co istotne, często możliwą do wyregulowania przyczynę.

Tarczyca – za jakie hormony odpowiada?

Prawidłowo funkcjonująca tarczyca produkuje tyroksyny (T4) oraz trijodotyroniny (T3), które biorą udział m.in. w regulowaniu metabolizmu ludzkiego organizmu. Tarczyca odpowiedzialna jest także za produkcję kalcytoniny, która ma wpływ na działanie gospodarki wapniowo – fosforanowej. Tyroksyna powstaje tylko i wyłącznie w tarczycy, natomiast trijodotyroninę nasze ciało produkuje w 20% w tarczycy natomiast 80% powstaje w różnych tkankach w wyniku konwersji przez odjodowanie tyroksyny.  

Tarczyca – charakterystyka

Tarczyca leży z przodu naszej szyi, a jej budowa składa się z dwóch płatów połączonych cieśnią, przez co jej kształt przypomina motyla. W momencie, kiedy odchylamy głowę w tył lub w czasie połykania tarczyca przesuwa się o ok. 2 cm w górę, natomiast przy odchyleniu głowy w przód przesuwa się w stronę górnego otworu klatki piersiowej. To, jak duża jest nasza tarczyca zależy od kilku czynników (mówimy oczywiście o prawidłowo funkcjonującym narządzie u zdrowego człowieka); płci, wagi czy możliwości podaży jodu. Tarczyca rośnie razem z nami, aby u dorosłego człowieka osiągnąć masę od 10 do 20 g. Jeżeli chodzi o jej rozmiary (nadal mówiąc o zdrowej, dorosłej osobie) to są to 4cm wysokości każdego z dwóch płatów, 2 cm grubości  oraz tyle samo szerokości. Wysokość wspomnianej cieśni zawiera się najczęściej pomiędzy 1,5 i 2 cm.

Co reguluje tarczyca?

Wspomniane wcześniej hormony, T3 oraz T4, produkowane przez tarczycę mają wpływ na działanie wszystkich narządów oraz tkanek w organizmie, a ich biologiczne działanie jest niezwykle szerokie. Przede wszystkim odpowiedzialne są za przemianę materii zwiększając zużycie tlenu i produkując ciepło naszego ciała. Mają także swój udział w kurczliwości mięśnia sercowego oraz napięcia rozkurczowego, pobudzają z ośrodek oddechowy oraz funkcje przewodu pokarmowego (to właśnie dzięki nim perystaltyka jelit przyspiesza). Mają także wpływ na układ nerwowo – mięśniowy i układ wewnątrzwydzielniczy oraz regulują metabolizowanie tłuszczów oraz węglowodanów. Hormony tarczycy mają również ogromny wpływ na rozwój płodu, to właśnie one przechodząc poprzez łożysko do 11-12 tygodnia życia płodowego zajmują się regulacją jego rozwoju, przede wszystkim skupiając się na mózgu. Po tym czasie tę funkcję przejmuje już tarczyca płodu.

Co to jest TSH?

TSH to hormon tyreotropowy produkowany przez przednią część przysadki mózgowej, którego zadaniem jest stymulowanie tarczycy zarówno do produkcji T3 i T4, jak również do ich wydzielania. To właśnie zmiany jego stężenia są najlepszym wskaźnikiem do uzyskania informacji o nieprawidłowym działaniu tarczycy. W przypadku niedoczynności wskaźnik poziomu TSH w wynikach badania wykazuje wzrost. Natomiast jeżeli mamy do czynienia z nadczynnością tarczycy jego stężenie będzie się obniżać. Prawidłowe stężenie hormonu u dorosłego człowieka ma wartość 0,3-4,0 IU/ml. Badanie stężenia TSH należy przeprowadzać rano, ponieważ hormon tyreotropowy posiada własny dobowy rytm. Popołudniem osiąga najniższe wartości stężenia, natomiast wczesnym rankiem najwyższe. Wśród czynników, które stymulują wytwarzanie TSH wymienia się leptynę (hormon wytwarzany w podskórnej tkance tłuszczowej) oraz zimno, natomiast wśród czynników, które hamują ten proces m.in. stres oraz infekcje.

Tarczyca – choroby

Choroby tarczycy związane są bezpośrednio ze stanem jej nadczynności lub niedoczynności. Wśród przyczyn nadczynności wymienia się najczęściej guzki toksyczne i zapalenie tarczycy, które jednocześnie jest również główną przyczyną niedoczynności. Inne przyczyny niedoczynności to niedobór jodu (zwłaszcza u młodych osób) oraz wrodzone zaburzenia. Jedną z często występujących chorób tarczycy jest wspomniane zapalenie tego narządu, którego powód nierzadko jest bardzo trudny do określenia, ale najczęściej wskazuje się na zaburzenia autoimmunologiczne lub podłoże psychosomatyczne, gdzie czynnikiem aktywującym chorobę może być np. stres. Z zapaleniem tarczycy wiąże się dwie jednostki chorobowe; chorobą Hashimoto, która jest stosunkowo młodym odkryciem medycyny oraz chorobę Graves – Basedowa. Hashimoto najczęściej powoduje niedoczynność, znacznie rzadziej nadczynność, natomiast choroba Graves – Basedowa odwrotnie; najczęściej powoduje u chorych nadczynność, dodatkowo wpływając również na narząd wzroku.  Tarczyca jest również narażona na zmiany nowotworowe, wśród których można wymienić nowotwór brodawkowy, pęcherzykowy, anaplastyczny oraz – występujące bardzo rzadko – nowotwór rdzeniasty oraz chłoniak tarczycy.

Jak rozpoznać problemy z tarczycą?

W przypadku nadczynności tarczycy objawy mogą pojawić się ze strony różnych narządów i układów, m.in. układu nerwowego, narządów ruchu, układu krążenia czy układu moczowo- płciowego. Wśród objawów można wymienić powiększenie tarczycy i wątroby, wystąpienie żółtaczki, wytrzeszczu, ginekomastii, hiperwentylacji, przyspieszonej czynności serca czy migotania przedsionków. Mogą pojawić się także takie objawy jak ciepła i wilgotna skóra, zmniejszenie masy mięśni szkieletowych czy drżenie rąk. Jeżeli natomiast chory cierpi na niedoczynność tarczycy wtedy objawy związane są z nieprawidłowościami w obrębie zdrowia psychicznego (depresja, nerwica, stale obniżona jakość życia), układu nerwowego (m.in. parkinson oraz nadpobudliwość nerwowo – mięśniowa), układu oddechowego ( napadowe duszności), układu krążenia (m.in. zaburzenia rytmu serca) czy układu pokarmowego (np. kolka jelitowa). W przypadku powiększenia tarczycy wszystko dzieje się w zasadzie bezobjawowo, a chorzy zgłaszają się do lekarza endokrynologa, kiedy w końcu zaczynają obserwować powiększającą się średnice szyi. Dużą trudność w przypadku rozpoznania objawów chorób tarczycy jest fakt, że mogą one występować w różnych konfiguracjach i często są rozumiane przez chorych, jako np. wynik prowadzenia niezdrowego trybu życia lub problemów emocjonalnych i psychicznych. Nie jest to zresztą do końca błędne założenie, ponieważ problemy z tarczycą powodują objawy podobne do chorób afektywnych (choroba dwubiegunowa oraz depresja). Mimo tego podejmowane próby leczenia chorych na choroby dwubiegunowe hormonem T3 nie przynosiły oczekiwanych efektów.

Kiedy tarczyca jest powiększona?

Pojawienie się tzw. wola może wiązać się z każdą chorobą tarczycy, a jego rozwój może trwać kilka lat, kiedy chory nie zauważy żadnych objawów.  Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy wzrost guza jest szybki oraz wiąże się z bólem, w takich sytuacjach w pierwszej kolejności stosuje się diagnostykę pod kątem nowotworu złośliwego. W przypadku powiększenia tarczycy często trudno jest określić jasno przyczynę, jednak w medycznej literaturze podkreśla się wpływ wewnątrztarczycowy niedobór jodu.  Mówimy tutaj oczywiście o powiększeniu tarczycy, które określa się jako wole obojętne, czyli takie, które nie jest związane z zapaleniem, ani nie posiada cech guza złośliwego. Głównym powodem powiększonej tarczycy jest wspomniany niedobór jodu w organizmie, który również może mieć różne przyczyny, jedną z nich może być spożywanie soi, która zwiększa wydalanie jodu. Wśród substancji, które określać można jako wolotwórcze i stymulujące metabolizm oraz wydalanie hormonów, są również m.in.; konserwant hydantoina, środek uspokajający luminal czy lek przeciwarytmiczny amiodaron. Pomijając niedobór jodu wśród przyczyn powiększającej się tarczycy wskazuje się procesy autoimmunizacyjne (przewlekłe autoimmunizacyjne zapalenie tarczycy), napromieniowanie okolicy głowy i szyi (np. w wyniku wystąpienia ziarnicy złośliwej) oraz czynniki genetyczne, w tym również rzadkie mutacje.

Tarczyca – diagnostyka chorób

Rozpoznawanie chorób tarczycy w pierwszej kolejności opiera się na diagnostyce hormonalnej. Aby sprawdzić prawidłowość działania tego narządu należy wykonać badanie przesiewowe polegające na  określeniu stężenia THS w surowicy, dodatkowo stosuje się także oznaczenie stężenia hormonów T3 i T4, warto tutaj jednak podkreślić, że oznaczenie stężenia hormonu T3 ma jednak mniejsze znaczenie niż stężenie T4. Określenie wartości tego drugiego jest obok badania TSH drugim najważniejszym badaniem w diagnostyce hormonalnej. Jeżeli chodzi natomiast o diagnostykę immunologiczną, tutaj oznacza się stężenie przeciwciał przeciwtarczycowych i jest konieczne, kiedy chodzi o podejrzenie takich chorób immunologicznych jak Hashimoto czy choroba Gravesa – Basedowa. W przypadku osób, które miały operowaną tarczycę lub zostały dotknięte stanem uszkodzenia pęcherzyków tarczycy w wyniku nowotworu, zapalenia lub napromieniowania tarczycy stosuje się badanie stężenia tyreoglobuliny. Jest to hormonalne białko, które produkowane jest właśnie przez wspomniane pęcherzyki. W przypadku guzów tarczycy jego stężenie zwiększa się wraz z masą guza oraz pojawiającymi się wtedy przerzutami. Wśród badań diagnostycznych tarczycy stosuje się również badanie obrazowe w postaci scyntygrafii oraz ultrasonografii. W określonych przypadkach chorzy mogą być poddawani także biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej, która różnicuje zmiany łagodne od złośliwych. Badanie radiologiczne w chorobach tarczycy stosuje się jedynie w przypadku potrzeby uwidocznienia ucisku wola na przełyk, ponieważ prawidłowo działająca tarczyca nie jest widoczna podczas badania RTG.  

Tarczyca – leczenie

Leczenie tarczycy zależne będzie od tego, czy mamy do czynienia z jej nadczynnością czy też niedoczynnością. W pierwszym przypadku priorytetem będzie zarówno hamowanie produkcji hormonów tarczycy jak również skutków ich działania za pomocą prawidłowo dobranej farmakologii. Najczęściej dobiera się leki z grupy tyreostatyków – dla hamowania produkcji hormonów, a adrenolityki, aby hamować skutki choroby. W niektórych przypadkach zachodzi również potrzeba pozbycia się tkanki tarczycowej, która wykazuje nieprawidłowości na co dobrym przykładem są guzki toksyczne, których leczenie farmakologiczne może mieć poważne konsekwencje w postaci powikłań. W jaki sposób można usunąć nieprawidłową tkankę tarczycową? Są na to trzy możliwości: leczenie jodem, wstrzykiwanie etanolu oraz zabieg chirurgiczny, który polega na usunięciu tarczycy. Jeżeli natomiast chodzi o leczenie niedoczynności tutaj niezbędne będzie ciągłe przyjmowanie hormonów tarczycy (lub jodu, jeżeli mamy do czynienia z przyczyną, jaką jest jego niedobór). Choremu podaje się leki zawierające trijodotyroninę, których dawkę ustala się na podstawie wyników badania hormonalnego, gdzie jako najlepsze z nich wskazuje się określenie stężenia THS.

Tarczyca – jak leczyć naturalnie?

W związku z tym, że problemy ze strony tarczycy powiązane są z niedoborem jodu, najlepszym rozwiązaniem byłoby jego ciągłe uzupełnianie. Niestety jod w Polsce w powietrzu spotkamy jedynie nad morzem, a każde oddalenie się od tego regionu oznacza mniejszą możliwość jego przyswajania, aż po jego brak. Oczywiście wakacje nad morzem to świetny pomysł, jednak nie rozwiązuje w żaden sposób stałych dawek potrzebnych nam do prawidłowego funkcjonowania tarczycy, na szczęście jod znajduje się również w algach morskich, którymi możemy uzupełniać swoje codzienne menu. Warto włączyć również do swojej diety selen, który aktywuje wydzielanie hormonów tarczycy, a znajdziemy go np. w orzechach brazylijskich, wątróbce lub owocach morza. Korzystne efekty może także przynieść przyjmowanie cynku, wapnia, witaminy D oraz unikanie przetworzonej żywności, cukru oraz tłuszczów nasyconych.

Tarczyca – dlaczego tyjemy?

W związku z tym, że hormony tarczycy mają bezpośredni wpływ na regulowanie naszego metabolizmu, w przypadku niedoczynności tarczycy często pacjenci mają również do czynienia z nadwagą lub otyłością. Warto wiedzieć, że to właśnie niedoczynność tarczycy uwzględniania jest jako jeden z głównych powodów endokrynologicznych przyczyn otyłości, bez względu na wiek pacjenta. U osób z nadwagą lub otyłością obserwuje się również podwyższone stężenie THS przy jednocześnie prawidłowym stężeniu wolnej tyroksyny. Jaki mechanizm jest powodem tego, że problemy z tarczycą powodują wzrost masy ciała? Wiele przesłanek wskazuje na to, że w związku z tym, że ok. 1/3 zużycia naszej energii spoczynkowej należy do zadań tarczycy. Idąc tym tropem specjaliści zauważyli, że wzrost THS, który oznacza obniżoną aktywność gruczołu tarczowego będzie powodem obniżonego metabolizmu. Inne badania znów wskazują na to, że prawdopodobnie THS może mieć wpływ na miejscowe odkładanie się podskórnej tanki tłuszczowej lub tkanka tłuszczowa może mieć wpływ na przysadkowe wydzielanie THS. Jak widać więc zależność pomiędzy problemami ze strony tarczycy, a nadwagą i otyłością nie jest jednoznacznie zbadana. Dobrze jest jednak mieć świadomość, że wysoki poziom THS można obniżyć w momencie obniżenia swojej masy ciała. Co prawda może to być trudna droga, ale wydaje się być najsensowniejszym zaleceniem w przypadku osób otyłych zmagających się z niedoczynnością tarczycy.

Jaka dieta przy chorej tarczycy?

W wypadku niedoczynności tarczycy przede wszystkim należy usystematyzować regularność swoich posiłków oraz koniecznie prowadzić codzienną aktywność. To właśnie spacery, bieganie, basen czy inne aktywności będą odpowiedzialne za „podkręcenie” metabolizmu, który jest przecież spowolniony. Dieta powinna opierać się na daniach pieczonych lub przygotowywanych na parze, należy zupełnie wyeliminować smażenie w głębokim tłuszczu. Na talerzu chorego nie może zabraknąć świeżych owoców i warzyw. Wcześniej wspomniano również o tym, że soja nie jest zalecana przy problemach z tarczycą, ją również należy zatem wyeliminować (wyjątkiem jest fermentowana soja). Ograniczeniom powinno również podlegać picie alkoholu. Przy nadczynności należy zadbać o regularną podaż białka, najlepiej w postaci chudego mięsa oraz mleka i jego przetworów. W diecie, podobnie jak przy niedoczynności tarczycy, powinny przeważać owoce i warzywa oraz lekkostrawne dania. Zdecydowanie odradza się spożywanie kofeiny. W obu przypadkach najrozsądniejszym rozwiązaniem będzie udanie się do dietetyka, który po rozpoznaniu naszych problemów ze zdrowiem przygotuje indywidualny jadłospis.  

Świadomość na temat tego w jaki sposób działa tarczyca oraz jak ogromny wpływ może mieć na poszczególnie układy i narządy naszego organizmu, o jakości życia nie wspominając, może być naprawdę bardzo cenna. Odpowiednia reakcja na pojawiające się objawy, szybka diagnoza oraz podjęcie leczenia dla wielu osób okazywało się zbawiennym procesem, który pozwalał im odzyskać kontrolę nad swoim życiem. Również wiedza o naturalnych możliwościach leczenia tarczycy nie jest przecież obojętna i może wspierać tradycyjne leczenie, jeżeli mówimy o zaawansowanym stadium choroby lub jednostkach chorobowych gdzie leczenie farmakologiczne czy szpitalne jest absolutną koniecznością. Niech tarczyca będzie jednym z organów, którego funkcje doceniamy i dokładajmy wszelkich starań, aby dbać nią, wyleczyć jeżeli jest taka potrzeba i żyć bez symptomów, które naprawdę mogą utrudnić codzienność i zupełnie odebrać radość życia.

Bibliografia:

Publikacje zwarte:

Endokrynologia kliniczna, red. A. Milewicz, wyd. Akademii Medycznej im. Piastów Śląskich, Wrocław 2007

Podstawy endokrynologii, red. T. Bednarczuk, wyd. ITEM Publishing, Warszawa 2017

Źródła internetowe:

http://biotka.mol.uj.edu.pl/zbm/handouts/2013/AgJ/Wyklad_9.pdf

http://www.endokrynologia.net/tarczyca/problemy-psychiczne-depresja-zm%C4%99czenie-choroby-tarczycy#Leczenie_depresji_hormonami_tarczycy

https://endokrynologia.mp.pl/badania/98800,hormon-tyreotropowy-tsh

http://www.endokrynologia.net/tarczyca/zapalenia-tarczycy-hashimoto-graves-basedow

http://www.endokrynologia.net/tarczyca/niedoczynno%C5%9B%C4%87-tarczycy

http://www.endokrynologia.net/tarczyca/nadczynno%C5%9B%C4%87-tarczycy

http://www.endokrynologia.net/tarczyca/nowotwory-tarczycy

www.ojs.ukw.edu.pl/index.php/johs/article/download/3707/pdf

Dołącz do dyskusji:

Przeczytaj także: